Prof. mr. Eroll Sejdiu: Gjuha standarde shqipe është themel i fortë për shqiptarësinë tonë
Prof.mr. Eroll Sejdiu
Gjuha standarde shqipe përbën një nga arritjet më të rëndësishme të kulturës kombëtare shqiptare dhe është rezultat i një procesi të gjatë historik, politik e kulturor. Ajo përfaqëson variantin e njësuar dhe të kodifikuar të shqipes, i cili është i detyrueshëm për përdorim në arsimin, administratën, median dhe botimet shkencore e letrare. Roli i saj shkon përtej kufijve gjuhësorë, sepse është i lidhur ngushtë me identitetin dhe unitetin kombëtar të shqiptarëve.
Rrënjët e standardit shtrihen që nga periudha e shkrimeve të para shqipe. Veprat e Buzukut, Budit, Bardhit e Bogdanit dëshmojnë për ekzistencën e traditave të shkrimit, megjithëse të kufizuara në dialektet përkatëse. Më vonë, me Rilindjen Kombëtare, u shfaq nevoja për një gjuhë të përbashkët të shkruar, pasi arsimi dhe shtypi shqip nuk mund të zhvilloheshin pa një variant të njësuar. Sami Frashëri theksonte se “një komb nuk mund të bëhet pa gjuhë të shkruar të përbashkët”, duke e parë gjuhën si themel të formimit kombëtar.
Në këtë periudhë u zhvilluan dy tradita kryesore letrare: ajo gegë dhe ajo toske. Megjithëse kishin arritje të rëndësishme, ato nuk arritën të krijojnë një normë të vetme. Kongresi i Manastirit (1908), me vendimin për alfabetin latin të shqipes, ishte hapi i parë i madh drejt njësimit. Siç thekson Eqrem Çabej, “alfabeti i njësuar i dha gjuhës shqipe një armë të fuqishme për zhvillimin e saj të mëtejshëm” (Çabej, Studime gjuhësore, vëll. I).
Në shekullin XX, procesi i standardizimit mori karakter shkencor e institucional. Puna e Aleksandër Xhuvanit për gjuhën e shkollës, studimet historiko-gjuhësore të Eqrem Çabejt dhe kontributet e Shaban Demirajt e Androkli Kostallarit për normën gjuhësore ishin themelore. Kongresi i Drejtshkrimit i vitit 1972, i organizuar nga Akademia e Shkencave e Shqipërisë, përbën momentin vendimtar të kodifikimit. Atje u miratuan rregullat e drejtshkrimit, të cilat shënuan përfundimisht konsolidimin e gjuhës standarde. Sipas Demirajt, “standardizimi i shqipes nuk ishte një akt i rastësishëm, por një domosdoshmëri historike dhe kulturore për kombin shqiptar” (Demiraj, Gjuha letrare kombëtare dhe dialektet).
Pas Kongresit të Drejtshkrimit, gjuha standarde u bë e vetmja formë e pranuar në arsimin publik, në botimet shkencore dhe në jetën shtetërore. Kjo e shndërroi atë në mjet integrues kombëtar. Megjithatë, dialektet gegë e toskë vazhdojnë të jenë të gjalla dhe të pasura, duke kontribuar në diversitetin kulturor dhe letrar të shqipes. Siç vë në dukje Çabej, “një gjuhë standarde nuk i përjashton dialektet, por i përmbledh dhe i sublimon ato në një formë të njësuar”.
Sot, standardi përballet me sfida të reja. Ndryshimet shoqërore, ndikimi i globalizimit, hyrja e termave të rinj dhe përdorimi i teknologjisë digjitale kanë sjellë nevojën e rishikimit të disa normave. Shumë gjuhëtarë (p.sh. Kolec Topalli, Emil Lafe) kanë theksuar se standardi nuk duhet parë si një sistem i ngrirë, por si një proces dinamik që evoluon bashkë me shoqërinë.
Në përfundim, gjuha standarde shqipe është një pasuri e përbashkët e shqiptarëve, që garanton komunikim të njësuar, identitet kombëtar dhe zhvillim kulturor. Ajo është rezultat i një tradite të gjatë historike, i punës shkencore të brezave dhe i vendimeve politike e kulturore me rëndësi kombëtare. Siç e shpreh me qartësi Shaban Demiraj, “gjuha standarde është një fitore e madhe e kulturës sonë kombëtare dhe një garanci për zhvillimin e mëtejshëm të saj”.
Bibliografi orientuese
Çabej, Eqrem. Studime gjuhësore, vëll. I–VII. Tiranë: Akademia e Shkencave e RPSSH, 1976–1986.
Demiraj, Shaban. Gjuha letrare kombëtare dhe dialektet. Tiranë: Akademia e Shkencave, 1988.
Kostallari, Androkli (red.). Kongresi i Drejtshkrimit të Gjuhës Shqipe: Materialet. Tiranë: Akademia e Shkencave, 1973.
Xhuvani, Aleksandër. Për gjuhën e shkollës. Tiranë, 1956.
Lafe, Emil. Probleme të kulturës së gjuhës shqipe. Tiranë: Toena, 2000.
