Prof.mr. EROLL SEJDIU: LASHTËSIA E GJUHËS SHQIPE

Gjuha shqipe zë një vend të veçantë në familjen indoevropiane, pasi është e vetmja gjuhë e mbetur gjallë nga një degë që nuk ka motra të tjera të ruajtura. Studiuesit e parë që e trajtuan çështjen e saj në shekullin XIX, si Franz Bopp e Gustav Meyer, e provuan përfundimisht se shqipja është gjuhë indoevropiane dhe jo një idiomë e izoluar ballkanike, siç ishte menduar më herët. Që nga ajo kohë, problemi kryesor ka qenë të sqarohet prejardhja e saj më e afërt: një pjesë e studiuesve mendojnë se ajo lidhet me ilirishten, të tjerë kanë propozuar lidhje me trakishten apo dakishten, por për shkak se këto gjuhë të lashta kanë mbetur shumë pak të dokumentuara, nuk ka dëshmi përfundimtare. Megjithatë, argumenti historik, arkeologjik dhe onomastik është përdorur shpesh për të mbështetur tezën ilire, e cila është pranuar nga shumica e gjuhëtarëve dhe historianëve të shekullit XX si hipoteza më e besueshme. Eqrem Çabej, një nga albanologët më të shquar, theksonte se vazhdimësia e shqipes lidhet me një popullsi autoktone në Ballkan që e ka folur gjuhën e saj pa ndërprerje që nga lashtësia, pavarësisht ndikimeve të shumta kulturore dhe gjuhësore.

Lashtësia e shqipes shihet qartë në shtresat e saj leksikore. Një pjesë e fjalëve më bazike, që përshkruajnë elementë të natyrës dhe jetës së përditshme, janë të trashëguara që nga periudha protoindoevropiane dhe nuk gjenden si huazime nga gjuhët e tjera. Fjalë si “dhi”, “dele”, “dash”, “gjel”, “ujk”, “mal”, “natë”, “zemër”, “dritë” ruajnë një vijueshmëri të pandërprerë prej mijëvjeçarësh, duke dëshmuar për lashtësinë e strukturës së gjuhës. Përveç kësaj, shqipja ka marrë edhe shtresa të shumta huazimesh, të cilat i pasqyrojnë kontaktet historike të popullit shqiptar. Huazimet nga latinishtja janë më të hershmet dhe më të thellat, duke qenë se latinishtja ishte gjuha e administratës dhe kulturës për disa shekuj në Ballkan. Këto huazime tregojnë se shqipja ka qenë e pranishme në periudhën romake dhe se popullsia shqiptare nuk u romanizua plotësisht, përndryshe nuk do të kishte mbijetuar. Më pas, ndikimet sllave, greke, turke dhe romane moderne i dhanë shqipes një shtresim të pasur, por struktura e saj morfologjike dhe sintaksore mbeti e paprekur në thelb.

Dokumentet e shkruara të shqipes janë relativisht të vonshme. Teksti më i hershëm i njohur është Meshari i Gjon Buzukut i vitit 1555, i cili dëshmon një gjuhë tashmë të kristalizuar, me sistem të plotë gramatikor dhe stil të zhvilluar. Pas tij vijnë Pjetër Budi, Frang Bardhi, autor i fjalorit të parë shqip-latin më 1635, dhe Pjetër Bogdani, me veprën e tij monumentale Çeta e profetëve më 1685. Këto shkrime nuk përfaqësojnë fillimin e shqipes së shkruar, por janë dëshmi të rastësishme të një tradite gojore shumë më të hershme, e cila, për arsye historike dhe politike, nuk u dokumentua më parë.

Një tjetër dëshmi e lashtësisë së shqipes është zhvillimi i saj fonetik dhe morfologjik. Shqipja ruan disa tipare të indoevropishtes së hershme që gjuhë të tjera i kanë humbur. Për shembull, ruajtja e disa formave të numërorëve dhe e disa paradigmeve të foljeve është unike. Gjithashtu, shqipja ka zhvillime të brendshme origjinale, që nuk përkojnë me asnjë gjuhë tjetër, duke treguar një evolucion të pavarur. Për këtë arsye, gjuhëtari amerikan Eric Hamp e ka quajtur shqipen një “fosil të gjallë indoevropian”, sepse përmes saj mund të kuptohen më mirë proceset e hershme të kësaj familjeje gjuhësore.

Studimi i lashtësisë së shqipes ka edhe rëndësi kulturore e historike për shqiptarët. Ajo dëshmon autoktoninë e tyre në trojet ku jetojnë sot dhe përfaqëson një element të fuqishëm identitar. Siç theksonte Shaban Demiraj, mbijetesa e shqipes është një fakt i jashtëzakonshëm, duke qenë se shumë gjuhë të tjera të Ballkanit të lashtë u zhdukën pa lënë gjurmë, ndërsa shqipja vazhdoi rrugëtimin e saj në kushte të vështira historike.

Në këtë kuptim, lashtësia e gjuhës shqipe nuk është vetëm një temë gjuhësore, por edhe një dëshmi e vazhdimësisë historike të një populli në Ballkan. Ajo lidh shqiptarët me një të kaluar mijëravjeçare dhe i jep gjuhës një status unik, si një monument i gjallë i historisë dhe i kulturës së Evropës.

Prof. mr. Eroll Sejdiu

Referenca

Bopp, F. (1854). Vergleichende Grammatik. Berlin.

Meyer, G. (1891). Etymologisches Wörterbuch der albanesischen Sprache. Strassburg.

Çabej, E. (1975). Studime gjuhësore, vëll. I. Prishtinë.

Çabej, E. (1976). Studime etimologjike në fushë të shqipes, vëll. I. Tiranë.

Demiraj, Sh. (1988). Gjuha shqipe dhe historia e saj. Tiranë.

Demiraj, Sh. (1997). Gjuha shqipe dhe historia e saj. Akademia e Shkencave, Tiranë.

Hamp, E. (1966). “The position of Albanian”. Indo-European Studies.

Orel, V. (1998). Albanian Etymological Dictionary. Leiden: Brill.