Prof. mr. Eroll Sejdiu: GJUHA STANDARDE SHQIPE SOT

Prof. mr. EROLL SEJDIU: GJUHA STANDARDE SHQIPE SOT

Gjuha standarde shqipe sot përbën një mjet thelbësor të komunikimit të qartë dhe të kuptueshëm mes shqiptarëve, duke u përdorur në të gjitha aspektet e jetës shoqërore, arsimore, kulturore dhe institucionale. Ajo është forma e gjuhës që mbështetet në rregulla të sakta të drejtshkrimit, gramatikës dhe fjalorit, e cila lejon që të gjithë folësit të kuptohen pa pengesa, pavarësisht nga dialekti i tyre i origjinës. Në këtë mënyrë, gjuha standarde krijon një bazë të përbashkët komunikimi dhe ruan një njëtrajtësi në të folur dhe të shkruar, duke e bërë gjuhën të qëndrueshme dhe të saktë.

Në arsimin e formalizuar, standardi përdoret si formë e detyrueshme e të shkruarit dhe të folurit. Librat mësimorë, manualet shkollore, provimet dhe materialet akademike përdorin vetëm këtë formë të gjuhës, duke u siguruar nxënësve njohuri të njëtrajtshme dhe të sakta. Në këtë mënyrë, çdo nxënës, pavarësisht se nga cila trevë vjen, mëson të shprehë mendimet e tij qartë dhe të kuptueshëm për të tjerët. Ai gjithashtu mëson rregullat e drejtshkrimit dhe të gramatikës standarde, gjë që ndihmon në zhvillimin e aftësive të komunikimit të shkruar.

Në administratë, punë dhe institucionet shtetërore, gjuha standarde është thelbësore për dokumentet zyrtare, ligjet, urdhrat dhe raportet. Përdorimi i saj siguron që të gjitha njoftimet, udhëzimet dhe dokumentet të jenë të kuptueshme nga të gjithë qytetarët, pa marrë parasysh dialektin që ata flasin në jetën e përditshme. Kjo njëtrajtësi është e nevojshme për funksionimin e institucioneve dhe për komunikimin e saktë mes qytetarëve dhe shtetit.

Në media, standardi përdoret në radio, televizion, gazeta dhe botime online. Lajmet, intervistat dhe emisionet edukative përdorin këtë formë të gjuhës për të siguruar që informacioni të përçohet qartë dhe të kuptohet nga të gjithë qytetarët. Përdorimi i gjuhës standarde në media e bën informacionin të besueshëm dhe të qartë, duke shmangur keqkuptimet që mund të lindin nga përdorimi i dialekteve të ndryshme.

Në letërsi dhe kulturë, standardi mundëson që shkrimtarët dhe krijuesit e fjalës së shkruar të arrijnë lexues nga të gjitha trevat shqiptare. Ai u jep mundësi autorëve të shprehin ndjenjat, idetë dhe mendimet e tyre në mënyrë të qartë dhe të kuptueshme për çdo lexues, pa pengesa që mund të sjellin ndryshimet dialektore. Standardi gjithashtu pasuron fjalorin dhe mënyrat e shprehjes, duke krijuar mundësi për zhvillimin e stileve letrare dhe të gjuhës kulturore.

Në jetën e përditshme, gjuha standarde përdoret në situata të rëndësishme komunikimi, si letra zyrtare, dokumente, postime, biseda profesionale dhe komunikime që kërkojnë saktësi. Ajo u mundëson njerëzve të komunikojnë qartë dhe të kuptohen pa pasur nevojë për përshtatje të vazhdueshme ndaj dialekteve të ndryshme.

Në përgjithësi, gjuha standarde shqipe sot përfaqëson një simbol të bashkimit kombëtar dhe të identitetit të përbashkët të shqiptarëve. Ajo është mjeti që lidh çdo folës shqiptar me tjetrin dhe i jep gjuhës një strukturë të qartë dhe të qëndrueshme. Përmes përdorimit të saj në shkolla, media, administratë dhe letërsi, standardi garanton që shqiptarët të komunikojnë me njëri-tjetrin në mënyrë të kuptueshme dhe të saktë, duke mbrojtur kulturën gjuhësore dhe duke ndihmuar zhvillimin e shoqërisë.

Problemet më të mëdha të gjuhës standarde sot:

mungesën e një institucioni shtetëror unik dhe funksional që të mbikëqyrë përdorimin dhe zhvillimin e saj.

Cili duhet të jetë institucioni përgjegjës?

Në shumë vende të botës, gjuhën standarde e mbikëqyr një akademi kombëtare (p.sh. Akademia Franceze për frëngjishten, Real Academia Española për spanjishten). Për shqipen, institucioni që ka pasur këtë rol ka qenë Akademia e Shkencave e Shqipërisë, përmes Qendrës së Studimeve Albanologjike dhe Institutit të Gjuhësisë e Letërsisë. Mirëpo, fuqia e saj vendimmarrëse ka qenë e kufizuar dhe shpesh jo e zbatuar në praktikë. Në Kosovë, Maqedoninë e Veriut dhe trevat tjera shqiptare nuk ka një institucion të centralizuar që merret posaçërisht me standardin. Prandaj, në kushte ideale, duhej të krijohej një Këshill Gjuhësor Kombëtar i përbashkët shqiptar, që të kishte autoritet mbi të gjitha hapësirat shqipfolëse.

Si mund të operojë institucioni përballë kulturave dhe gjuhëve të huaja?

Institucioni përkatës nuk duhet të veprojë duke “ndaluar” huazimet, por duke përcaktuar normën e pranueshme, duke ofruar fjalë shqipe për termat e rinj dhe duke i përhapur ato përmes mediave, shkollave dhe administratës. Kjo nënkupton përditësim të vazhdueshëm të fjalorëve, udhëzuesve gjuhësorë dhe manualeve të drejtshkrimit, që të jenë në dispozicion të publikut. Po ashtu, ky institucion duhet të ketë ndikim mbi mediat dhe botimet, duke dhënë udhëzime të detyrueshme për përdorimin e standardit.

A ka ligj për mbrojtjen e standardit në Shqipëri?

Jo, aktualisht nuk ka një ligj të posaçëm për mbrojtjen e gjuhës shqipe në Shqipëri, ndryshe nga vende si Franca, ku ekziston ligji “Toubon” që mbron frëngjishten. Gjuha shqipe përmendet në Kushtetutë si gjuhë zyrtare, por nuk ka dispozita ligjore konkrete për përdorimin e saj në administratë, arsim, media apo treg. Në Kosovë ekziston ligji për përdorimin e gjuhëve, por ai është më tepër i fokusuar tek statusi i gjuhëve zyrtare sesa në mbrojtjen e standardit.

Si mund të zgjidhet ky problem?

– Hartimi i një ligji për gjuhën shqipe, që të përcaktojë qartë përdorimin e saj në administratë, arsim, media dhe botime.

– Krijimi i një institucioni të përhershëm shtetëror ose të përbashkët mbarëshqiptar, i cili të merret me standardin dhe zhvillimin e gjuhës.

– Fuqizimi i rolit të Akademisë së Shkencave dhe bashkëpunimi me universitetet shqiptare në të gjitha trevat.

– Zbatimi i rreptë i standardit në media dhe shkolla, që është mënyra më e sigurt për ta ruajtur dhe përhapur.

Pra, zgjidhja vjen përmes një kombinimi të kuadrit ligjor, institucioneve të specializuara dhe ndërgjegjësimit shoqëror. Vetëm kështu gjuha standarde mund të ruhet dhe të zhvillohet përballë sfidave të globalizimit dhe ndikimeve të huaja.

GJUHA STANDARDE SHQIPE SOT