Prof. mr. Eroll Sejdiu: ORIGJINA E GJUHËS SHQIPE
Origjina e gjuhës shqipe përfaqëson një nga çështjet më të rëndësishme të gjuhësisë historike indoevropiane. Shqipja, si një degë e veçantë e kësaj familjeje, paraqet një interes të madh shkencor për faktin se ajo ka mbijetuar në mënyrë të pavarur në Ballkan, duke ruajtur tipare arkaike të indoevropianishtes dhe duke u pasuruar nga kontaktet e shumta kulturore e gjuhësore në rajon. Debatet mbi prejardhjen e saj lidhen kryesisht me gjuhët e lashta të Ballkanit – ilirishten, trakishten dhe dakishten – si dhe me proceset historike e shoqërore që kanë ndikuar në formimin dhe zhvillimin e saj.
Dokumentimi historik i gjuhës shqipe është i vonë në krahasim me lashtësinë e saj. Teksti më i hershëm i njohur është formula e pagëzimit e vitit 1462 nga Pal Engjëlli, ndërsa vepra më e plotë është “Meshari” i Gjon Buzukut i vitit 1555. Këto dëshmi tregojnë se shqipja ishte një gjuhë e konsoliduar shumë kohë përpara shekullit të 15-të, por për arsye historike dhe politike nuk u përdor si gjuhë e shkrimit më herët (Elsie, 2005). Megjithatë, fakti që dokumentimi i saj i shkruar është i vonë ka krijuar vështirësi për gjuhësinë historike, e cila duhet të mbështetet kryesisht në metoda krahasuese, në toponime dhe në huazime gjuhësore për të gjurmuar rrënjët e saj.
Hipoteza mbi origjinën janë të shumta, por më e mbështetura mbetet ajo e prejardhjes ilire. Sipas Eqrem Çabejt (1976), ka një lidhje të fortë midis shqipes dhe ilirishtes, e cila argumentohet përmes vazhdimësisë gjeografike dhe etnokulturore. Shqiptarët historikisht kanë jetuar në hapësirat e Ballkanit perëndimor, aty ku dihet se kanë qenë të vendosur fiset ilire. Për më tepër, një pjesë e toponimeve dhe emrave të lashtë të lumenjve e qyteteve mund të shpjegohen me anë të shqipes, duke sugjeruar një vijimësi gjuhësore. Edhe pse mungesa e burimeve të shkruara në ilirisht nuk lejon prova të pakundërshtueshme, shumica e studiuesve e konsiderojnë këtë hipotezë si më të besueshmen (Hamp, 1989; Demiraj, 1997).
Nga ana tjetër, disa studiues kanë propozuar lidhje me trakishten apo dakishten, gjuhë të folura në lindje të Ballkanit. Argumenti kryesor i kësaj hipoteze është afërsia e disa elementeve leksikore, por ajo nuk ka gjetur mbështetje të gjerë, pasi dëshmitë e shkruara për trakishten dhe dakishten janë gjithashtu shumë të pakta dhe të fragmentuara (Orel, 1998). Prandaj, megjithëse debati mbetet i hapur, rruga ilire e shqipes shihet si më e pranueshme.
Ndikimet e huaja në shqipe janë një tjetër dëshmi e rëndësishme për historinë e saj. Gjatë periudhave të ndryshme historike, shqipja ka qenë në kontakt të vazhdueshëm me gjuhë të tjera. Huazimet nga latinishtja janë më të hershmet dhe më të thellat, gjë që dëshmon se shqiptarët kanë qenë nën ndikimin e drejtpërdrejtë të Perandorisë Romake. Një numër i madh fjalësh të fushave të ndryshme – bujqësi, administratë, fe – janë trashëguar nga latinishtja në shqipe. Përveç latinishtes, ndikimet e greqishtes së lashtë kanë qenë të ndjeshme, sidomos në fushën e terminologjisë kishtare dhe të kulturës. Më vonë, huazimet nga gjuhët sllave, turqishtja osmane dhe italishtja pasqyrojnë kontaktet historike, shoqërore dhe tregtare të shqiptarëve ndër shekuj (Demiraj, 1997).
Pozita e shqipes brenda familjes indoevropiane është unike. Ajo nuk mund të futet në grupin e gjuhëve satem as thjesht në atë të gjuhëve kentum, pasi ruan elemente nga të dyja traditat. Në strukturën e saj gramatikore, shqipja ka konservuar disa veçori të vjetra indoevropiane, por ka zhvilluar edhe tipare krejt origjinale, që e bëjnë të dallueshme nga degët e tjera. Ky dualitet e bën shqipen një burim të rëndësishëm për studimin e evoluimit të indoevropianishtes së përbashkët (Hamp, 1989).
Përfundimisht, origjina e gjuhës shqipe duhet parë si një proces historik i ndërlikuar. Ajo rrjedh nga një gjuhë indoevropiane e Ballkanit, me shumë gjasë nga ilirishtja, por ka pasur ndërveprime të shumta me gjuhë të tjera që kanë lënë gjurmë të thella në fjalorin dhe zhvillimin e saj. Pavarësisht këtyre ndikimeve, shqipja ka mbijetuar si një gjuhë më vete, duke ruajtur një identitet të pavarur dhe duke u bërë dëshmi e vijimësisë historike dhe kulturore të shqiptarëve. Kjo e bën atë jo vetëm një pasuri gjuhësore kombëtare, por edhe një nga gjuhët më të rëndësishme për studimet indoevropiane.
Prof. mr. Eroll Sejdiu
Referenca
Çabej, E. (1976). Studime gjuhësore (Vol. I–VI). Prishtinë: Rilindja.
Demiraj, Sh. (1997). Gjuhësia historike: Hyrje në historinë e gjuhës shqipe. Tiranë: ShBLU.
Elsie, R. (2005). Albanian Literature: A Short History. London: I.B. Tauris.
Hamp, E. P. (1989). “The position of Albanian.” Indo-European Journal, 31(3), 153–156.
Orel, V. (1998). Albanian Etymological Dictionary. Leiden: Brill.
a
